Begrippen

De paradox van de vooruitgang

2010-01-04T18:39:00.000+01:00

Hoe hoger onze verwachtingen zijn, des te groter onze teleurstellingen, waardoor we ons slechter voelen als het ons beter gaat.

Gregg Easterbrook

Keystone species

2009-11-19T16:29:00.000+01:00

Een keystone species is een soort die een onevenredig effect heeft op zijn omgeving in verhouding tot zijn voorkomen. Een dergelijke soort heeft een belangrijke invloed op talrijke andere organismen in een ecosysteem en bepaalt de soortenrijkdom en de omvang van de verschillende andere soorten in een gemeenschap.

De rol van dit organisme in het ecosysteem is analoog aan deze van een hoeksteen in een boog. (Quammen p. 379 - Een hoeksteen is één enkele wigvormige steen die de onstabiele krachten in ene stenen boog absorbeert en in evenwicht houdt.) Terwijl de hoeksteen de minste druk van elk van de andere stenen in een boog voelt, stort de boog zonder hoeksteen in. Op analoge wijze kan een ecosysteem een dramatische verschuiving meemaken wanneer een keystone species is verwijderd, zelfs al vertegenwoordigde deze soort slechts een klein deel van het ecosysteem in termen van biomassa of productiviteit. Het is uitgegroeid tot een zeer populair concept in de conservatieve biologie (Conservation Biology).

Een keystone species speelt een kritische rol bij het behoud van de ecologische structuur van een gemeenschap en heeft een groter effect op de gemeenschap dan men zou verwachten op grond van zijn relatief voorkomen of zijn totale biomassa.
(Quammen, p. 379 - Een keystone species oefent dus een belangrijke stabiliserende invloed uit op een ecologische gemeenschap, ondanks de kleine aantallen waarin de soort aanwezig is.)

Bron: Wikipedia

Theory of mind

2009-10-13T17:57:00.000+02:00

Het vermogen en de vaardigheid om zich voor te stellen hoe de wereld er voor een ander uitziet. Met een theory of mind (TOM) kan iemand zich verplaatsen in de 'binnenkant' van een ander.
Eenmaal een kind een theory of mind bezit, kan het anderen gevoelens, gedachten, wensen en bedoelingen toeschrijven die het zelf niet heeft. Daardoor is het in staat het gedrag van anderen (= de 'buitenkant') te begrijpen en te voorspellen.
Zo kan een kind begrijpen dat een ander kind pijn heeft omdat het gevallen is of geslagen. Het kan ook voorspellen waarmee een ander kind blij, verdrietig of boos kan gemaakt worden.
Het verwerven van deze vaardigheid is een basisvoorwaarde voor de ontwikkeling van sociaal vaardig gedrag bij kinderen.
Hoever een kind in deze ontwikkeling staat wordt gemeten met een TOM-test.

Evolutionaire ontwikkelingsbiologie

2009-09-28T12:27:00.000+02:00

De evolutionaire ontwikkelingsbiologie (of evo-devo) is het studiegebied in de biologie dat de ontwikkelingsprocessen van de verschillende dieren en planten vergelijkt.
Daardoor krijgt men meer inzicht in de voorouderlijke relatie tussen organismen en hoe ontwikkelingsprocessen zijn geëvolueerd.
Zo ontdekte men dat grote evolutionaire veranderingen vooral veroorzaakt worden door mutaties in genen die de ontwikkeling van een organisme regelen, bv. genen die bepalen of er vinnen, poten dan wel vleugels worden gevormd.

Naar: http://en.wikipedia.org/wiki/Evolutionary_developmental_biology

Moleculaire fylogenetica

2009-09-28T10:16:00.000+02:00

De fylogenetica bestudeert de evolutionaire verwantschap tussen groepen van organismen. Met deze kennis kan men een fylogenetische stamboom construeren.

De mate waarin organismen verwant zijn wordt bepaald met behulp van uiterlijke en/of innerlijke kenmerken. Bv. zebra en paard lijken uiterlijk (morfologisch) sterk op elkaar en kunnen zich ook onderling voortplanten. Ook al is er meer uiterlijk verschil tussen een leeuw en een tijger, en leven zij normaal in ver uiteenliggende gebieden, zij blijken fylogenetisch ook zeer nauw verwant en kunnen zich ook onderling voortplanten.

Dank zij hoogst verfijnde technieken (DNA-sequentietechnieken) komen steeds meer gegevens beschikbaar over het DNA (het erfelijk materiaal) van organismen. Ondanks een gelijkaardig uiterlijk kunnen de DNA-sequenties van sommige organismen zoveel van elkaar verschillen dat ze op de fylogenetische stamboom verder van elkaar te situeren zijn, en andere dichter bij elkaar terwijl ze uiterlijk (meer) verschillen.

De moleculaire fylogenetica verschaft meer precieze informatie over de verwantschap tussen groepen levende wezens op het niveau van het erfelijk materiaal.
Zo weten we dank zij de moleculaire fylogenetica dat het erfelijk materiaal van de mens en chimpansee voor bijna 99% gelijk is. Dit illustreert hoe, ondanks de frappante gelijkenissen in uiterlijke kenmerken (bv. skelet), minieme moleculaire verschillen toch kunnen leiden tot aanzienlijke verschillen in uiterlijk en gedrag.

Lahar

2009-08-12T10:32:00.000+02:00

= een dikke modderstroom die kan ontstaan tijdens een vulkaanuitbarsting

Meritocratie

2009-06-15T11:13:00.000+02:00

Maatschappelijke posities en aanzien kunnen alleen worden gerechtvaardigd op basis van bewezen inzet, bekwaamheid en talenten.

Pluralisme

2009-06-15T10:55:00.000+02:00

Pluralisme betekent aanvaarden dat verschillende mensen verschillende dingen belangrijk vinden en die ook zullen willen verwezenlijken.
Afspraken en regels dienen ervoor te zorgen dat iedereen zo goed mogelijk het leven kan leiden waarvoor hij of zij gekozen heeft. Ook de aanpak van conflicten en botsingen dient in dezelfde zin te gebeuren.

STOUTHUYSEN, P., Liberalisme. Het primaat van de individuele autonomie. – In: SANDERS, L & C. DEVOS (red.) Politieke ideologieen in Vlaanderen. p. 97.

Emotie

2009-05-25T19:54:00.000+02:00

Ieder gedrag, zowel ingewikkeld als eenvoudig, essentieel of onbelangrijk is het resultaat van een reeks – in hoofdzaak onbewuste - informatieverwerkende processen die bepalen hoe een organisme handelt. Deze processen zou je ook als krachten kunnen omschrijven.
Het samenspel van al die krachten bepaalt ieder ogenblik op welke manier iemand zich gedraagt.

Dit samenspel wordt gestuurd door een emotie. Die stuurt alle krachten van het brein, die bepalen of en hoe een gedrag zich voordoet, in dezelfde richting.
De emotie is a.h.w. een dirigent in een orkest die alle instrumenten op het juiste moment laat spelen of zwijgen om een samenhangende muziekuitvoering ten beste te geven.

Een emotie is een stuwende kracht die als een coördinerende dirigent verschillende specifieke gedragssystemen parallel doet lopen en laat samenwerken om een acuut probleem op te lossen.
M.Nelissen, De breinmachine, p. 33.

Voorbeeld: als informatie uit de omgeving door het brein als bedreigend wordt aangemerkt, zorgt angst ervoor dat bepaalde verwerkingsprogramma’s verscherpt worden en andere vertraagd om te kunnen vechten of vluchten.

Niet de ratio of het bewustzijn is dus de baas in ons brein, maar de emotie. Emotie zet aan tot handelen cfr. e-movere = in beweging brengen.

SMILES-risicofactoren

2009-02-27T12:02:00.001+01:00

Sociaal risico: wat zullen anderen over me denken? Schaadt of baat het mijn reputatie?
Monetair risico: hoe beïnvloedt de uitkomst mijn financiële en materiële situatie?
Informatierisico: hoeveel zal ik leren uit die ervaring?
Levensbedreigend/gezondheidsrisico: in welke mate bedreigt de uitkomst mijn gezondheid of mijn leven?
Ervaringsrisico: in welke mate zal ik de ervaring haten of ervan genieten?
Schaderisico: hoe groot is de schade van een verkeerde interventie?

Tolerantie

2009-02-15T20:48:00.000+01:00

De vreedzame coëxistentie van groepen mensen met een verschillende geschiedenis, cultuur en identiteit. (WALZER, M, p.10)

Tolerantie is ruimte maken voor mensen en groepen wier overtuigingen zij niet overnemen, wier gebruiken zij niet imiteren; zij coëxisteren met een anders-zijn dat, hoe zeer zij ook instemmen met de aanwezigheid ervan in de wereld, nog steeds anders blijft dan wat zij kennen, iets onbekends en vreemds. (WALZER, M., p. 21)

Tolerantie betekent garanderen dat mensen de vrijheid hebben uit te zoeken welk van de verschillende goede levens hen het beste past.(STOUTHUYSEN, P. - In: SANDERS & DEVOS, p. 98)

Entrapment

2009-02-12T14:20:00.001+01:00

Doet zich voor wanneer mensen op een roekeloze manier hun doel proberen te bereiken en risico's nemen die ze anders zouden vermijden. Liever dan op te geven en het een andere keer te proberen zetten ze alles op het spel om hun doel te bereiken. Ze lijden aan summit fever.

In zo'n situatie concentreer je je uitsluitend op de treffer, het bereiken van het doel. Bij je verlangen om je doel te bereiken verzinkt het risico van een nodeloze blunder in het niets. Daardoor kan je gevangen raken in een strategie die catastrofaal kan zijn. Beslissers proberen dan met alle geweld op de ingeslagen weg verder te gaan, zelfs als de strageie verkeerd is.

Een van de factoren die verantwoordelijk is voor entrapment is het onvermogen om het begrip 'sunk cost' ten volle te begrijpen. Een sunk cost is een investering die we niet kunnen terug winnen als we een gevolgde strategie stop zetten.

We kunnen het sunk cost effect vermijden door rationeel te zijn en te beseffen dat gemaakte kosten nu eenmaal zijn gemaakt. Omdat de kosten al zijn gemaakt mogen ze geen invloed hebben op onze toekomstige beslissingen. onze beslissing om een strategie verder te zetten moet gebaseerd zijn op een raming van de toekomstige kosten en baten. Als de toekomstige baten de kosten overtreffen moeten we doorgaan. Als dat niet het geval is moeten we van de strategie afzien.

Sunk costs mogen geen rol spelen in onze afweging omdat ze al zijn gemaakt en verdwenen. Dit is gemakkelijker gezegd dan gedaan, omdat mensen niet graag verlies lijden en bij dreiging van verlies niet meer rationeel redeneren.

The principle of charity

2009-02-10T21:57:00.001+01:00

De aanbeveling om overtuigingen van anderen te interpreteren als rationele opvattingen over de werkelijkheid, die voor hen gerechtvaardigd zijn en voor ons begrijpelijk, ook al komen ze niet overeen met de onze. (D. Davidson - 1917-2003)

Andere term: Principle of humanity

Cultuur

2009-02-09T22:34:00.001+01:00

Cultuur is het complexe geheel dat kennis, geloof, kunst moraal, wetgeving en tradities omvat, en alle andere capaciteiten en gewoonten die de mens verwerft als lid van een samenleving. (E.B. Tylor)

Cultuur is een ongeschreven boek met regels voor het sociale spel, dat nieuwkomers meekrijgen van hen die er al waren, en dat zich nestelt in hun bewustzijn. (G. & G.J. Hofstede)

Uitgebreid naar dieren

Beschikbaarheidsheuristiek

2009-02-06T13:09:00.001+01:00

Mensen zijn geneigd om een situatie te beoordelen op basis van gegevens die in hun geheugen beschikbaar zijn. Daardoor laten ze zich gemakkelijk leiden door recente informatie, en laten ze na te zoeken naar oudere of minder vlot beschikbare informatie.

When Assessing Risks, Our Emotions Can Lead Us Astray

Hindsight bias

2009-02-06T13:08:00.001+01:00

Zodra ze de uitkomst van een beslissing of het resultaat van bepaalde omstandigheden kennen zijn mensen geneigd om te denken dat zij die uitkomst hadden voorzien. Met andere woorden, achteraf herzien wij onze overtuiging over wat we dachten dat er zou gebeuren. We zijn ervan overtuigd dat de uitkomst voorbestemd was, alsof het niet anders had kunnen verlopen.

Fundamentele attributiefout

2009-02-06T13:08:00.000+01:00

De menselijke neiging om de resultaten van het handelen van een persoon te verklaren in termen van dispositionele factoren, factoren binnen de persoon zelf. Situationele factoren zoals pech worden niet in aanmlerking genomen. Men gaat ervan uit dat het probleem veroorzaakt wordt door het al dan niet handelen van de persoon zelf.

Cultuurrelativisme

2009-02-05T20:24:00.001+01:00

Cultuurrelativisme betekent dat een cultuur geen criteria heeft om activiteiten van een andere cultuur 'laagstaand' of 'hoogstaand' te noemen. Wél kan en moet een cultuur de eigen activiteiten in die termen beoordelen, want in dat geval zijn de leden zowel deel- als waarnemer.
C. Lévi-Strauss

Cultuurrelativisme wil dus niet zeggen dat men met betrekking tot zichzelf of tot de eigen samenleving geen normen hanteert. Waar het om gaat is dat men in het contact met andere groepen of samenlevingen zijn oordeel opschort en zich tweemaal bedenkt eer men de normen van de ene persoon, groep of samenleving toepast op de andere.
G. Hofstede p. 21

De overtuiging dat culturen geen absolute, statische entiteiten zijn of de uitdrukking van een Platoons Idee, maar het veranderlijke resultaat van menselijke creativiteit, work in progress.
S. de Jong

Cultuur bis

2009-02-03T20:30:00.000+01:00

Cultuur is een manier van leven die de leden van een groep gemeen hebben met elkaar, maar niet noodzakelijk met de leden van andere groepen van dezelfde soort. Cultuur omvat kennis, gewoonten en vaardigheden, met inbegrip van de daaraan ten grondslag liggende neigingen en voorkeuren, die door blootstelling en leren zijn ontleend aan anderen. Wanneer systematische verschillen in kennis, gedrag en vaardigheden tussen groepen niet aan genetische of ecologische factoren kunnen worden toegeschreven, zijn ze waarschijnlijk cultureel. De manier waarop individuen van anderen leren is van secundair belang, maar dàt ze leren is een vereiste. Het etiket 'cultuur' is dus niet van toepassing op kennis, gedrag of vaardigheden die individuen zich op eigen houtje eigen maken.
(de WAAL, F., De aap en de sushimeester. p. 29)

Racisme

2009-02-03T20:26:00.001+01:00

Elke daad van uitsluiting op basis van kenmerken van het slachtoffer die worden gezien als bepalend voor zijn/haar groepsgebonden identiteit.

De extreme vaststelling dat anderen anders zijn en dus minder waard dan 'wij' en/of bedreigend voor ons. De identiteit leeft dan in conflict met de alteriteit.

Criteria van Anne Morelli:
- het veralgemenen naar de hele groep van gedragingen, zijns- en denkwijzen;
- het kleineren van de ene groep door de andere; het classificeren van personen omdat zij zogenaamd tot een groep behoren;
- het volharden in onwetendheid over de realiteit van de andere groep;
- de wil om de andere groep uit te stoten;
- het overdrijven van de verschillen die groepen scheiden.

Het leggen van verbanden tussen individuele vermogens en gedrag enerzijds en het behoren tot een groep, met name een biologisch bepaalde geroep anderzijds.

Pervasief

2009-02-03T20:24:00.001+01:00

Drukt uit dat iemand tot in het diepst van zijn persoon geraakt is.

Democratie

2009-02-03T20:20:00.001+01:00

Democratie betekent niet op de eerste plaats dat de politieke machthebbers de uitvoerders zijn van de wil van het volk. Democratie betekent dat de strijd om de macht zo wordt georganiseerd dat de immer complexe samenleving toch een zekere redelijkheid vertoont. Democratie eist van ons dat we leren leven met de macht.
(Goossens & Heysse, Engelen van de wereld – achterflap)

Cognitieve dissonantie

2009-02-03T14:12:00.001+01:00

De toestand van een persoon die strijdige cognities (overtuigingen, gevoelens, kennis, gedragingen) ervaart.

Containment

2009-02-03T14:08:00.001+01:00

Het beheersen van anders onoverzienbare problemen.

Voorbeeld: het achterhouden en doseren van informatie over toekomstige gebeurtenissen (bv. uitstap, bezoek) wanneer een cliënt niet met deze info kan omgaan (bv. onrustig is, probleemgedrag stelt, ...).

Centrale coherentie

2009-02-03T14:05:00.000+01:00

De neiging om zaken of gebeurtenissen met elkaar te verbinden of in verband te brengen

De zoete-appel-bias

2009-02-03T12:15:00.000+01:00

Wanneer we iets ontzettend graag willen en zeer waardevol inschatten, achten we de waarschijnlijkheid dat het gebeurt groter dan rationele analyses rechtvaardigen.

Reactance

2009-02-03T12:12:00.000+01:00

Mensen verlangen des te sterker naar een uitkomst naarmate ze denken dat iets die gewenste uitkomst in de weg staat

A

2009-02-03T10:22:00.000+01:00

B

2009-02-03T10:21:00.000+01:00

Beschikbaarheidsheuristiek

C

2009-02-03T10:20:00.000+01:00

D

2009-02-03T10:19:00.001+01:00

Democratie

E

2009-02-03T10:18:00.000+01:00

Emotie
Entrapment

F

2009-02-03T10:17:00.000+01:00

Fundamentele attributiefout

G

2009-02-03T10:16:00.000+01:00

H

2009-02-03T10:15:00.000+01:00

Hindsight bias

Humanity (Principle of)

I

2009-02-03T10:14:00.000+01:00

J

2009-02-03T10:13:00.000+01:00

K

2009-02-03T10:12:00.001+01:00

Keystone species

L

2009-02-03T10:11:00.000+01:00

M

2009-02-03T10:10:00.001+01:00

Meritocratie

N

2009-02-03T10:09:00.000+01:00

O

2009-02-03T10:08:00.000+01:00

P - Q

2009-02-03T10:07:00.001+01:00

Pervasief
Pluralisme

R

2009-02-03T10:06:00.000+01:00

Racisme

Reactance

S

2009-02-03T10:05:00.000+01:00

T

2009-02-03T10:04:00.000+01:00

Tolerantie

U

2009-02-03T10:03:00.000+01:00

V

2009-02-03T10:02:00.001+01:00

De paradox van de vooruitgang

X - Y

2009-02-03T10:01:00.000+01:00

W

2009-02-03T10:00:00.001+01:00

Z

2009-02-03T10:00:00.000+01:00

Zoete-appel-bias